واترجت؛ جایگزین نخ دندان یا مکمل هوشمند بهداشت دهان؟
۱. مقدمه
مسواکزدن، بخش عمده سطوح قابلدسترسی دندان را پاک میکند، اما الیاف مسواک معمولاً نمیتوانند بهطور کامل وارد ناحیه تماس میان دو دندان شوند. باقیماندن بیوفیلم در این فضاها با التهاب لثه، خونریزی و در افراد مستعد با پوسیدگی پروگزیمال و پیشرفت بیماریهای پریودنتال ارتباط دارد. به همین دلیل، پاکسازی بیندندانی در کنار مسواکزدن توصیه میشود. مسئله اصلی این است که یک وسیله واحد برای همه بیماران مناسب نیست. فاصله بین دندانها، وضعیت لثه، وجود تحلیل استخوان، ایمپلنت، بریج، ارتودنسی ثابت و توانایی حرکتی دست، همگی بر انتخاب ابزار اثر میگذارند [1،2].
نخ دندان سالها نماد پاکسازی بیندندانی بوده است، اما استفاده صحیح از آن نیازمند مهارت است. نخ باید از نقطه تماس عبور کند، به شکل حرف C دور هر دندان قرار گیرد و چند بار روی سطح پروگزیمال حرکت داده شود. بسیاری از افراد تنها نخ را به پایین فشار میدهند و بیرون میکشند؛ روشی که ممکن است غذا را خارج کند ولی پاکسازی کامل بیوفیلم را تضمین نمیکند. برس بیندندانی در فضاهای باز مؤثر است، اما در تماسهای بسیار بسته وارد نمیشود و انتخاب قطر نامناسب میتواند ناراحتکننده باشد. واترجت با هدف سادهکردن این مرحله وارد مراقبت خانگی شده است.
واترجت بهجای کشیدن رشته یا برس روی سطح دندان، جریان باریکی از آب را با فشار و پالسهای متوالی هدایت میکند. این جریان میتواند ذرات غذایی، بیوفیلم شل و مواد موجود در امتداد حاشیه لثه را جابهجا کند. اثر آن فقط شستوشوی ساده نیست؛ ترکیب فشار، پالس و مرحله کاهش فشار میان پالسها، نیروهای برشی و تغییرات هیدرودینامیک ایجاد میکند. با این حال، چون آب تماس سایشی مشابه نخ یا برس ایجاد نمیکند، این پرسش باقی میماند که آیا واترجت واقعاً میتواند جایگزین آنها شود یا بهتر است مکملشان باشد.
۲. واترجت چگونه کار میکند؟
یک واترجت معمولاً از مخزن آب، پمپ، تنظیمکننده فشار، شلنگ یا بدنه شارژی و نازل قابلتعویض تشکیل شده است. مدلهای رومیزی مخزن بزرگتر و دامنه فشار وسیعتری دارند؛ مدلهای شارژی قابلحملترند اما مخزن کوچکتری دارند و ممکن است در هر نوبت نیاز به پرکردن دوباره داشته باشند. برخی دستگاهها جریان پیوسته و برخی جریان ضربانی تولید میکنند. تعداد پالس، فشار نهایی و طراحی نوک نازل میان برندها متفاوت است و مقایسه دستگاهها تنها بر اساس عدد فشار اسمی کافی نیست.
هنگامی که نازل با زاویه تقریباً نود درجه نسبت به محور دندان و نزدیک خط لثه حرکت داده میشود، جریان آب میتواند داخل فرورفتگیهای سطح، زیر سیم ارتودنسی، اطراف اتصالات ایمپلنت و حاشیه بریج نفوذ کند. در ناحیه لثه، فشار کنترلشده ممکن است موجب تحریک خفیف بافت و خروج مواد از شیار شود. اصطلاح «پاکسازی زیرلثهای» نباید اغراقآمیز تفسیر شود؛ نازل معمولی برای ورود عمیق و خودسرانه به پاکت پریودنتال طراحی نشده است. سریهای زیرلثهای نرم نیز باید طبق دستور حرفهای و با فشار پایین استفاده شوند.
۳. شواهد علمی درباره کاهش پلاک، التهاب و خونریزی
ارزیابی واترجت باید میان سه پیامد تفاوت قائل شود: حذف پلاک قابلاندازهگیری، کاهش التهاب لثه و کاهش خونریزی. این سه همیشه همجهت نیستند. ممکن است شاخص پلاک تغییر اندکی نشان دهد، اما خونریزی کاهش یابد؛ زیرا شستوشو، ترکیب بیوفیلم و پاسخ التهابی را تغییر داده یا پاکسازی نواحی حساس را بهتر کرده باشد. از سوی دیگر، کاهش کوتاهمدت خونریزی الزاماً به معنی پیشگیری قطعی از پریودنتیت یا پوسیدگی در سالهای آینده نیست.
مرور کاکرین درباره وسایل خانگی پاکسازی بیندندانی، ۳۵ مطالعه با نزدیک به چهار هزار شرکتکننده را بررسی کرد. تنها پنج مطالعه واترجت را در کنار مسواک با مسواکزدن تنها و دو مطالعه آن را با نخ دندان مقایسه کرده بودند. نتیجه کلی این بود که شواهد واترجت محدود و ناسازگار است و بیشتر مطالعات در بازه کوتاه یا متوسط انجام شدهاند. هیچ مطالعهای پیامد پوسیدگی بیندندانی را بهطور مستقیم ارزیابی نکرده بود [1]. این نتیجه به معنی بیاثر بودن واترجت نیست؛ بلکه نشان میدهد قطعیت شواهد برای ادعاهای بسیار بزرگ کافی نیست.
مطالعات جدیدتر تصویر امیدوارکنندهتری ارائه میکنند. در یک کارآزمایی چهارهفتهای روی بزرگسالان دارای ژنژیویت متوسط، هم واترجت و هم برس بیندندانی باعث کاهش خونریزی شدند و واترجت در برخی شاخصهای خونریزی حاشیهای نتیجه بهتری داشت، بدون آنکه افزایش قابلتوجهی در خراش لثه مشاهده شود [3]. با این حال، دوره چهار هفته کوتاه است و مطالعه با حمایت مالی تولیدکننده انجام شده بود؛ بنابراین نتیجه باید در کنار سایر شواهد تفسیر شود.
یکی از دلایل اختلاف نتایج، تفاوت مهارت کاربران است. نخ دندان در دست فرد آموزشدیده میتواند سطح تماس دندان را مستقیماً پاک کند، اما در استفاده روزمره، همکاری و تکنیک اغلب ضعیف است. واترجت ممکن است از نظر قابلیت اجرای صحیح در خانه مزیت داشته باشد. وسیلهای که از نظر تئوریک کمی ضعیفتر باشد اما بیمار هر روز و درست استفاده کند، میتواند از وسیلهای که مؤثرتر است ولی در کشو باقی میماند نتیجه بهتری ایجاد کند. این موضوع در مفهوم جدید «پاکسازی بیندندانی بیمارمحور» برجسته شده است [2].
۴. واترجت در برابر نخ دندان
مقایسه واترجت و نخ دندان نباید به یک پاسخ مطلق ختم شود. نخ دندان با تماس مستقیم و حرکت سایشی، برای فضاهای بسیار بسته و سطوح پروگزیمال صاف مناسب است. هزینه پایین، قابلیت حمل و عدم نیاز به برق از مزایای آن است. اما استفاده صحیح دشوارتر است، ممکن است برای افراد دارای آرتروز، لرزش دست یا محدودیت حرکتی مناسب نباشد و در اطراف بریج و سیم ارتودنسی به ابزار کمکی نیاز دارد.
واترجت کاربری سادهتری دارد، در اطراف تجهیزات دندانی حرکت میکند و برای بسیاری از بیماران خوشایندتر است. نقطه ضعف آن قیمت بالاتر، نیاز به آب و شارژ یا برق، اشغال فضا و احتمال پاشش آب است. همچنین جریان آب همیشه نمیتواند بیوفیلم چسبنده را مانند تماس مکانیکی از تمام سطوح جدا کند. بنابراین در فردی با دندانهای سالم، تماسهای بسته و توانایی عالی در نخکشیدن، دلیلی برای کنار گذاشتن نخ وجود ندارد. در فردی که عملاً نخ استفاده نمیکند، واترجت میتواند گزینه واقعبینانهتر و مؤثرتری باشد.
۵. کاربرد در ارتودنسی ثابت
براکت، بند و سیم ارتودنسی سطوح گیر پلاک را افزایش میدهند و حرکت نخ معمولی را دشوار میکنند. بیمار برای نخکشیدن باید از فلاسترِدر یا نخ مخصوص استفاده کند؛ روشی مؤثر اما زمانبر. واترجت میتواند مواد غذایی را از زیر سیم و اطراف براکتها خارج کند و بهدلیل سهولت استفاده، همکاری بیمار را افزایش دهد.
یک مرور نظاممند و متاآنالیز سال ۲۰۲۴ درباره بیماران ارتودنسی گزارش کرد که دستگاههای شستوشوی دهان میتوانند برخی شاخصهای سلامت لثه و بهداشت دهان را بهبود دهند، اما تعداد مطالعات، ناهمگنی روشها و کیفیت شواهد اجازه نتیجهگیری قطعی برای همه پیامدها را نمیدهد [4]. بنابراین واترجت در ارتودنسی وسیلهای مفید است، ولی همچنان باید همراه مسواک ارتودنسی، خمیردندان فلورایددار و در صورت توصیه متخصص، برس بیندندانی استفاده شود.
روش مناسب این است که بیمار ابتدا با کمترین فشار، نازل را در امتداد خط لثه و سپس زیر سیم حرکت دهد و اطراف هر براکت چند لحظه مکث کند. فشار بالا برای جبران تکنیک نامناسب توصیه نمیشود. وجود لکه سفید اطراف براکت، خونریزی مداوم یا تورم لثه نیازمند ارزیابی حرفهای است و با افزایش فشار واترجت درمان نمیشود.
۶. کاربرد در ایمپلنت، روکش و بریج
سطح اطراف ایمپلنت و زیر پونتیک بریج ممکن است با نخ معمولی بهآسانی پاک نشود. واترجت میتواند در دسترسی به این نواحی مفید باشد، بهویژه زمانی که بیمار استفاده از سوپرفلاس یا برس بیندندانی را دشوار میداند. در یک کارآزمایی تصادفی روی روکشهای تکواحدی متکی بر ایمپلنت، واترجت، نخ و برس بیندندانی هر سه کنترل پلاک و التهاب را بهبود دادند؛ واترجت در برخی نشانگرهای التهابی روند مطلوبی داشت، اما دوره مطالعه کوتاه و تعداد نمونه محدود بود [5].
این یافتهها اجازه نمیدهد گفته شود واترجت از پریایمپلنتیت جلوگیری میکند یا جای جرمگیری حرفهای اطراف ایمپلنت را میگیرد. خونریزی، ترشح، بوی بد موضعی، افزایش عمق پروب یا نمایان شدن رزوه ایمپلنت باید توسط دندانپزشک بررسی شود. همچنین سری فلزی یا نوک سخت نباید با فشار روی اتصال ایمپلنت یا لثه آسیبپذیر فشرده شود.
۷. نقش واترجت در ژنژیویت و بیماری پریودنتال
ژنژیویت التهاب برگشتپذیر لثه است که عمدتاً در پاسخ به بیوفیلم ایجاد میشود. واترجت بهعنوان مکمل مسواک میتواند خونریزی و التهاب را کاهش دهد، اما در بیماری پریودنتال فعال، پاکتهای عمیق و جرم زیرلثهای وجود دارد که نیازمند تشخیص، جرمگیری و درمان حرفهای است. آب پرفشار نمیتواند جرم معدنیشده را از سطح ریشه جدا کند.
پس از درمان پریودنتال، انتخاب وسیله بیندندانی باید بر اساس اندازه فضا انجام شود. در بسیاری از فضاهای باز، برس بیندندانی مناسب تماس مکانیکی بهتری ایجاد میکند. واترجت میتواند همراه آن یا برای نواحی دشوار استفاده شود. بیمارانی که داروهای ضدانعقاد مصرف میکنند یا دچار خونریزی لثهاند نباید صرفاً از ترس خونریزی پاکسازی را متوقف کنند؛ علت خونریزی باید ارزیابی شود و فشار دستگاه بهتدریج افزایش یابد.
۸. مزایای اصلی واترجت
افزایش همکاری بیمار
بسیاری از افراد کار با واترجت را سادهتر و خوشایندتر از نخ میدانند. استمرار روزانه یکی از مهمترین عوامل موفقیت مراقبت خانگی است.
دسترسی به ساختارهای پیچیده
جریان آب میتواند زیر سیم ارتودنسی، اطراف براکت، زیر بریج و در اطراف روکشهای متصل به ایمپلنت حرکت کند.
کاهش خونریزی و التهاب
مطالعات کوتاهمدت متعددی کاهش شاخصهای خونریزی و ژنژیویت را گزارش کردهاند، هرچند قطعیت شواهد برای برتری مطلق محدود است.
مناسب برای محدودیت حرکتی دست
افراد سالمند، بیماران مبتلا به آرتروز یا کسانی که هماهنگی حرکتی ضعیفی دارند ممکن است واترجت را راحتتر کنترل کنند.
ماساژ کنترلشده لثه
جریان ضربانی در فشار مناسب میتواند بدون تماس خشن، حاشیه لثه را تحریک کند؛ این مزیت نباید با درمان پاکت عمیق اشتباه شود.
۹. معایب و محدودیتها
جایگزین جرمگیری نیست
رسوبات سخت و جرم دندانی با آب خانگی برداشته نمیشوند. تأخیر در مراجعه به دلیل احساس تمیزی میتواند بیماری را پنهان کند.
هزینه و نگهداری
دستگاه به تعویض سری، شستوشوی مخزن، خشککردن و گاهی رسوبزدایی نیاز دارد. آب باقیمانده میتواند بوی نامطبوع و آلودگی ایجاد کند.
احتمال استفاده با فشار نامناسب
شروع با فشار بالا میتواند درد و خونریزی ایجاد کند. فشار بیشتر الزاماً پاکسازی بهتر نیست.
شواهد محدود درباره پیشگیری از پوسیدگی
بیشتر مطالعات شاخصهای لثه و پلاک را اندازهگیری کردهاند و داده مستقیم طولانیمدت درباره پوسیدگی بیندندانی اندک است [1].
وابستگی به طراحی دستگاه
فشار واقعی، الگوی پالس و کیفیت نازل میان دستگاهها متفاوت است. نتایج یک برند را نمیتوان خودکار به همه مدلها تعمیم داد.
پاشش و دشواری حمل
استفاده نادرست میتواند محیط را خیس کند. مدلهای رومیزی نیز برای سفر مناسب نیستند.
۱۰. چه کسانی بیشترین سود را میبرند؟
واترجت بهویژه برای افراد دارای ارتودنسی ثابت، ایمپلنت، بریج یا روکشهای متصل، کسانی که مهارت کافی برای نخکشیدن ندارند، بیماران سالمند و افرادی که به دلیل ناراحتی یا دشواری نخ را کنار گذاشتهاند مناسب است. همچنین ممکن است برای بیمارانی که پس از درمان پریودنتال برنامه نگهداری دارند بهعنوان ابزار مکمل تجویز شود.
در کودکان، دستگاه باید با نظارت بزرگسال و فشار کم استفاده شود. برای افراد دارای زخم جراحی تازه، پیوند لثه، جراحی ایمپلنت یا عفونت حاد، زمان شروع و نوع سری باید توسط درمانگر تعیین شود. وجود ضربانساز قلب معمولاً بهخودیخود مانع استفاده از دستگاه آبی نیست، اما هر دستگاه برقی باید مطابق دستور سازنده استفاده شود.
۱۱. روش صحیح استفاده، مرحله به مرحله
1. مخزن را با آب ولرم پر کنید. آب بسیار سرد ممکن است در دندانهای حساس ناراحتی ایجاد کند.
2. سری مناسب را نصب و دستگاه را روی کمترین فشار تنظیم کنید.
3. روی روشویی خم شوید و لبها را تا حدی دور نازل ببندید تا آب بهآرامی خارج شود.
4. دستگاه را روشن کنید و نازل را نزدیک خط لثه، تقریباً با زاویه نود درجه نسبت به سطح دندان نگه دارید.
5. از دندانهای خلفی شروع کنید و در امتداد خط لثه حرکت کنید؛ در هر فضای بیندندانی یک تا دو ثانیه مکث کنید.
6. سطوح بیرونی و سپس داخلی قوس دندانی را پاک کنید. در ارتودنسی، اطراف براکت و زیر سیم نیز حرکت دهید.
7. فشار را طی چند روز تنها تا سطحی افزایش دهید که مؤثر و بدون درد باشد.
8. پس از پایان، مخزن را خالی و آبکشی کنید و اجازه دهید خشک شود. سری شخصی را طبق توصیه سازنده تعویض کنید.
۱۲. آیا میتوان دهانشویه داخل مخزن ریخت؟
اصل ایمن آن است که ابتدا دستور سازنده دستگاه بررسی شود. بعضی دستگاهها استفاده از محلول رقیقشده را مجاز میدانند، اما محلولهای غلیظ، روغنی یا حاوی ذرات میتوانند مسیر آب را مسدود کنند. پس از استفاده از هر محلول، باید مخزن با آب تمیز پر و دستگاه برای چند ثانیه روشن شود تا مسیر شسته شود.
استفاده روزانه و خودسرانه از کلرهگزیدین در مخزن توصیه نمیشود؛ این ماده میتواند رنگگرفتگی، تغییر طعم و افزایش رسوب ایجاد کند و معمولاً برای دوره محدود و با تجویز دندانپزشک استفاده میشود. واترجت وسیله انتقال دارو نیست مگر در پروتکل مشخص حرفهای.
۱۳. اشتباهات رایج
شایعترین اشتباه، استفاده از فشار حداکثری از روز اول است. اشتباه دوم حرکت سریع نازل بدون مکث در فضای بیندندانی است. نشانهگیری مستقیم و طولانی به یک زخم، واردکردن نازل سخت داخل پاکت، استفاده مشترک از یک سری، باقی گذاشتن آب در مخزن و تصور اینکه واترجت جای مسواک را میگیرد نیز خطاهای رایجاند.
ترتیب استفاده میتواند بر اساس تحمل بیمار تنظیم شود. بسیاری از متخصصان پیشنهاد میکنند پاکسازی بیندندانی پیش از مسواک انجام شود تا مواد غذایی خارج و فلوراید خمیردندان پس از مسواکزدن مدت بیشتری روی دندان باقی بماند. مهمتر از ترتیب، انجام منظم و صحیح هر دو مرحله است.
۱۴. راهنمای انتخاب دستگاه
برای انتخاب واترجت باید به دامنه واقعی تنظیم فشار، سهولت کنترل، ظرفیت مخزن، دسترسی به سری جایگزین، امکان شستوشوی قطعات، مدت کار باتری و خدمات پس از فروش توجه کرد. دستگاهی با ده حالت فشار لزوماً بهتر از دستگاهی با پنج حالت نیست؛ کنترل نرم فشار و کیفیت پالس اهمیت بیشتری دارد. افراد دارای لثه حساس باید دستگاهی با شروع فشار پایین انتخاب کنند.
مدل رومیزی برای مصرف خانوادگی و استفاده منظم در خانه مناسبتر است. مدل شارژی برای سفر یا حمام کاربردی است، اما مخزن کوچکتر ممکن است زمان پاکسازی را محدود کند. سری ارتودنسی دارای الیاف کوچک، سری پلاک برای اطراف ایمپلنت و سری نرم زیرلثهای کاربردهای متفاوت دارند و نباید بدون نیاز خریداری یا استفاده شوند.
۱۵. واترجت؛ جایگزین یا مکمل؟
پاسخ علمی، فردمحور است. برای بیماری با تماسهای بسته، مهارت خوب و استفاده منظم از نخ، واترجت الزاماً برتری ندارد. برای بیمار دارای فضاهای باز پریودنتال، برس بیندندانی سایز مناسب اغلب تماس مکانیکی مطلوبتری فراهم میکند. در مقابل، برای بیمار ارتودنسی یا فردی که هرگز نخ نمیکشد، واترجت میتواند از نظر همکاری و دسترسی انتخاب بهتری باشد.
بهترین رویکرد آن است که وسیله بر اساس آناتومی و رفتار بیمار انتخاب شود، نه بر اساس شعار تبلیغاتی. حتی ترکیب ابزارها ممکن است منطقی باشد: واترجت برای پاکسازی عمومی و اطراف وسایل، و نخ یا برس برای نواحیای که بیوفیلم چسبنده باقی میماند. دندانپزشک یا بهداشتکار میتواند با محلول آشکارساز پلاک، نواحی باقیمانده را نشان دهد و وسیله مناسب هر ناحیه را تعیین کند.
۱۶. نتیجهگیری
واترجت دندانپزشکی یک وسیله تبلیغاتی بیفایده نیست. شواهد نشان میدهد که این دستگاه، در کنار مسواکزدن، میتواند به کاهش خونریزی و التهاب لثه کمک کند و برای بیماران ارتودنسی، دارندگان ایمپلنت و بریج، و افرادی با محدودیت مهارتی ارزش بالینی ویژهای دارد. مزیت اصلی آن فقط فشار آب نیست؛ سهولت استفاده و افزایش احتمال پایبندی روزانه نیز بخش مهم اثر واقعی آن است.
در عین حال، واترجت یک جایگزین جهانی برای نخ و برس بیندندانی نیست. شواهد درباره حذف پلاک و پیشگیری بلندمدت از پوسیدگی هنوز محدود است و تماس مکانیکی در بعضی فضاها مؤثرتر خواهد بود. واترجت جرم را حذف نمیکند، بیماری لثه را درمان نمیکند و نباید موجب تأخیر در مراجعه حرفهای شود.
جمعبندی عملی این است: واترجت را باید «مکمل هوشمند و قابلشخصیسازی بهداشت دهان» دانست. بهترین دستگاه، دستگاهی نیست که بیشترین فشار یا بیشترین سری را داشته باشد؛ بهترین دستگاه وسیلهای است که متناسب با وضعیت دهان انتخاب شود، بیمار بتواند هر روز از آن درست استفاده کند و در کنار مسواک فلورایددار و مراقبت حرفهای قرار گیرد.
منابع
1. 1. Worthington HV, et al. Home use of devices for cleaning between the teeth (in addition to toothbrushing) to prevent and control periodontal diseases and dental caries. Cochrane Database Syst Rev. 2019;4:CD012018.
2. 2. Thomassen TMJA, et al. The Patient-Centred Interdental Cleaning Concept: Consensus Based on a Round Table. Int J Dent Hyg. 2026.
3. 3. Mancinelli-Lyle D, Van der Weijden F, Slot DE. Efficacy of a water flosser compared to an interdental brush on gingival bleeding and gingival abrasion: a 4-week randomized controlled trial. Int J Dent Hyg. 2025;23(1):176-185. doi:10.1111/idh.12817.
4. 4. Zarei Z, Yazdi M, Sadeghalbanaei L, Tahamtan S. The effectiveness of oral irrigators on periodontal health status and oral hygiene of orthodontic patients: a systematic review and meta-analysis. BMC Oral Health. 2024;24:1469.
5. 5. AlMoharib HS, et al. Efficacy of three interdental cleaning methods for peri-implant health maintenance of single implant-supported crowns: a randomised clinical trial. Oral Health Prev Dent. 2024;22:51-56. doi:10.3290/j.ohpd.b4854607.
6. 6. Goyal CR, et al. Evaluation of the plaque removal efficacy of a water flosser compared to string floss in adults after a single use. J Clin Dent. 2013;24(2):37-42.
7. 7. Barnes CM, Russell CM, Reinhardt RA, Payne JB, Lyle DM. Comparison of irrigation to floss as an adjunct to tooth brushing: effect on bleeding, gingivitis, and supragingival plaque. J Clin Dent. 2005;16(3):71-77.
8. 8. Sharma NC, et al. Effect of a dental water jet with orthodontic tip on plaque and bleeding in adolescent patients with fixed orthodontic appliances. Am J Orthod Dentofacial Orthop. 2008;133(4):565-571.
9. 9. Kotsakis GA, et al. A systematic review of the effect of oral irrigators on periodontal health. J Clin Periodontol. Relevant systematic-review literature.
10. 10. American Dental Association. Interdental Cleaners and Water Flossers: consumer and professional oral-health information.
11. 11. Bosma ML, et al. Efficacy of flossing and mouth rinsing regimens on plaque and gingivitis: a randomized clinical trial. BMC Oral Health. 2024;24:178.
12. 12. Chapple ILC, et al. Primary prevention of periodontitis: managing gingivitis. J Clin Periodontol. 2015;42(Suppl 16):S71-S76.
13. 13. Sälzer S, Slot DE, Van der Weijden FA, Dörfer CE. Efficacy of inter-dental mechanical plaque control in managing gingivitis: a meta-review. J Clin Periodontol. 2015;42(Suppl 16):S92-S105.
14. 14. van der Weijden FA, Slot DE. Oral hygiene in the prevention of periodontal diseases: the evidence. Periodontol 2000. 2011;55:104-123.
15. 15. Herrera D, et al. Prevention and treatment of peri-implant diseases: clinical practice guidance and contemporary evidence. J Clin Periodontol. 2023.